نوجوانی و بلوغ
مقدمه:
نوجوانی یکی از مهم ترین و پرارزش ترین دوران زندگی هر فرد محسوب می شود زیرا سرآغاز تحولات و دگرگونی های جسمی و روانی در اوست و بلوغ نقطه عطفی در گذر زندگی او از مرحله کودکی به بزرگ سالی است. بر اساس تعریف سازمان جهانی، دوره نوجوانی به 10 تا 19 سالگی اطلاق می شود و در اکثر کشورهای جهان به خصوص کشورهای در حال توسعه بخش قابل توجهی از جمعیت را نوجوانان تشکیل می دهند. با توجه به این واقعیت که نوجوانان، پدران و مادران فردا هستند پرداختن به مسایل بهداشتیشان (به خصوص بهداشت روانی آنان) نه فقط برای خود آن ها بلکه برای خانواده ها، جامعه و نسل آینده سودمند است و در برنامه توسعه هر کشوری می بایست به مسایل آن ها توجه خاص شود. آشنا شدن با پدیده های جدید در زندگی، انسان را از باز هیجانی همراه آن پدیده که غالبا اضطراب و آشفتگی است می رهاند، مطالعات روان شناختی نشان داده است که تاثیر منفی عوامل استرس زا که همراه با آگاهی قبلی است بسیار کمتر از زمانی است که عوامل استرس زا ناگهانی و بدون مقدمه به انسان وارد می شوند. در زمینه برخورد با پدیده بلوغ جنسی و تغییرات جسمانی و روانی هر اندازه آگاهی نوجوانان بیشتر باشد، در مسیر زندگی موفق تر خواهد بود. آگاهی نداشتن و یا عدم آگاهی کامل و صحیح، نوجوانان را گیج و سردرگم می کند و این حالات نتایج منفی و زیانباری به دنبال خواهد داشت. والدین و مربیان و ظیفه دارند اطلاعات کافی در خصوص تغییراتی که در طول و به دنبال بلوغ جنسی در نوجوان اتفاق می افتد به تدریج و با استمرار ارائه کنند. عدم ارائه اطلاعات کافی و صحیح در مورد بلوغ باعث می شود که نوجوان از منابع دیگر که معمولاً انحرافی است، اطلاعات کسب کند و این اطلاعات غلط می تواند او را به انحراف بکشاند.
تعریف بلوغ:
نوجوانی همانطور که از نامش بر می آید حد فاصلی است بین کودکی و جوانی که در آن تغییرات زیادی رخ می دهند که اهمیت این دوران را پر رنگ تر از سایر دوران ها می کند.بطور کلی آینده و جوانی یک فرد به چهگونگی گذر نوجوانی و رفتار هایش در این دوره وابسته است.زیرا در این دوران تغیرات زیادی در تمام ابعاد یک کودک ایجاد می شود که او را به دنیای بزرگسالی می برد.به کلیه تغیراتی که بطور طبیعی در یک نوجوان در سنین بین 10 تا16 ( که با شرایط محیطی قابل تغییر است)بلوغ گفته می شود.
سن بلوغ و علایم آن:
سن شروع بلوغ جنسي نيز نوجوانان متفاوت است. در پسري كه درحد متوسط است، بلوغ جنسي با افزايش ميزان رشد بيضه ها و كيسه بيضه و ظاهر شدن موهاي زهاري و به دنبال آن بزرگ شدن آلت جنسي مردانه، رشد موهاي بدن و صورت، بم شدن صدا، توليد اسپرم و احتلام شبانه و نيز مردانه تر شدن ساخت بدن آغاز مي شود.که معمولا بین 12 تا 16 سالگی است.والبته به شرایط محیطی مانند اقلیم جغرافیایی،فرهنگ،تاریخ و ... است. در دخترها شروع رشد پستان معمولا اولين علامت قابل مشاهده بلوغ جنسي است. موهاي زهاري ظاهر مي شود و رحم، واژن و... بزرگ مي شود. شروع قاعدگي در چرخه رشد نسبتا ديرتر است. معمولا در سن9 تا 13 سالگي است و البته در افراد مختلف فرق مي كند. تغييرات سريع جسماني دوران بلوغ باعث مي شود كه نوجوان به دشواري بتواند به يك احساس ثبات دروني دست يابد، و زمان لازم است تا نوجوان اين تغييرات را به صورت يك احساس هويت فردي انسجام دهد.
مراقبت های دوران بلوغ:
والدین و مربیان یک تا دو سال قبل از بلوغ کامل نوجوان، می بایستی اقدامات زیر را انجام دهند:
1. او را آماده می کنند که به زودی و به تدریج تغییراتی را در جسم و روان خود احساس خواهد کرد.
2. به طرق مختلف او را مطمئن کنند که تغییرات ایجاد شده طبیعی است.
3. از این تغییرات در او شروع شده به او تبریک بگویند و خاطر نشان کنند که دوره جدیدی در زندگی او آغاز شده است.
4. به او یادآوری نمایند که این تغییرات در جهت تکامل فردی است و قدمی به سوی اجتماعی شدن اوست به همین دلیل وظایف فردی و اجتماعی برای او منظور شده است.
5. خاطر نشان کنند که این تغییرات قطعاً شروع می شود اما زمان دقیق و مشخصی ندارد؛ بنابراین اگر دیرتر از دیگران هم شروع شود یک امر طبیعی است.
6. به او بگویند که تغییرات جسمانی همراه با تغییرات روانی خواهد بود این تغییرات روانی در سه بعد هیجانی، خلقی و رفتاری اتفاق می افتد.
بلوغ شرعی در اسلام:
بلوغ در زبان تازی به معنای وصول و رسیدن است. فقهای اسلام این واژه را در معنای خاصی به كار برده و از آن «پایان دوران كودكی و آغاز تكلیف» را بر گزیده اند. به این معنا كه بلوغ را یكی از شرایط طبیعی تكلیف دانسته كه پس از آن فرد باید خود را به آداب و وظایف الهی مقید سازد.
اسلام برای این دوران اهمیت فراوانی قایل شده است; زیرا كودك یا نوجوان چون به بلوغ می رسد، وارد مرحله تازه و عالی تر از ادراك و شعور و فهم مسایل و احساس مسؤولیت می گردد. از این رو، خداوند این سن معین را فاصله میان كودكی و مردانگی یا زنانگی قرار داده است و با ورود به این دوران همه احكام شرعی بر پسر و دختر بالغ مترتب می شود. بدین معنا كه از لحظهای كه دختر و پسری نشانه بلوغ (یا نشانه های بلوغ) در آنان پدیدار شد، از نظر شرعی مكلف به انجام همه تكالیف شرعی از آموزه های دستوری هستند و می بایست در برابر آموزه هایی از این دست فرمانبر بوده و از اوامر و نواهی الهی پیروی نماید. با توجه به این تكلیف شرعی است كه در اصطلاح عموم مردم دوران بلوغ را دوران تكلیف می گویند. بنابر آیات و روایات و متون فقهی از هنگامی كه كودك بالغ می شود، در واقع شخصیت مستقلی است كه از آن لحظه باید با توجه به آن استقلال شخصیتی خود عمل نماید. از آن دم است كه در برابر كارهای نیك و بدش پرسش و مؤاخذه می شود و باید پاسخگوی اعمال و رفتار خود باشد ; چنان كه می بایست در روز رستاخیز نیز پاسخگوی آن ها بوده و حجت شرعی داشته باشد. این بازپرسی در دنیا و آخرت نسبت به اعمال و رفتار از همان آغاز بلوغ و تكلیف است.
در فقه اسلامی بلوغ جایگاه ویژه ای دارد و از شرایط عمومی تكلیف بوده و احكام و مقررات تكلیفی و موضوعی را به دنبال دارد.
ـ در كتاب های فقهی بالغین از احكام خاصی برخوردارند كه عبارتند از:
۱)عمل به همه واجبات شرعی چون نماز، روزه، خمس و زكات و نیز ترك نواهی شرعی مانند زنا، رشوه، دروغ و بهتان بر او لازم و ضروری است;
۲)فرد بالغ می تواند معاملات و عقود را اجرا نماید;
۳)همه حدود شرعی چون حد قذف و زنا بر او جاری می شود;
۴) لازم است اگر پیش از آن ختنه نشده، ختنه شود.
ویژگیهای نوجوانی:
قد و وزن نوجوان رشد سریع دارد.
از نظر اخلاقی، روح عرفان و اخلاق و معنویت در نوجوان تجلی مییابد.
احساس فداکاری و مبارزه طلبی دارد.
در مقابل ناکامیها حالت یاس و نومیدی دارد.
حالت خودآراستگی رویایی و خیال پردازی دارد.
نوجوان خود را کشف میکند یعنی حالت “خودگردانی” پیدا میکند.
معیار دوستیاش بیشتر بر مبنای عواطف شکل میگیرد.
به جنس مخالف گرایش و تمایل ارتباط پیدا میکند.
نوجوان مسئولیت پذیر میشود. اتخاذ تصمیم میکند و مسئولیت اعمال خویش را بر عهده میگیرد.
نوجوان با دیگری (بویژه همسالان) ابراز همدردی نموده و دیگران را درک میکند.
ابتدای نوجوانی دوره “حساسیت” است. نوجوان با کوچکترین تحریکی عصبانی میشود.
هیجانهای دوره نوجوانی بسیار متغیر و متناقض هستند.
نوجوان دارای خلق و خوی کاملا متنوع است.
در موقع خشم، رفتار ظاهری خویش را نمیتواند کنترل کند و دارای حالت عدم تعادل عاطفی و هیجانی است
تاثیر دوست و محیط بر نوجوان:
گروه همسالان و دوستان الگوهای مورد قبول یک فرد در شیوه گفتار، کردار، رفتار و منش هستند. فرد برای اینکه مقبول جمع دوستان و همسالان قرار گیرد و با آنان ارتباط و معاشرت داشته باشد، ناگریز از پذیرش هنجارها و ارزشهای آنان است در غیر این صورت، از آن جمع طرد میشود. از این رو، به شدت متاثر از آن گروه میشود تا حدی که اگر بنا باشد در رفتار فرد تغییری ایجاد شود یا باید هنجارها و ارزشهای آن جمع را تغییر داد یا ارتباط فرد را با آن گروه قطع کرد. تاثیر گروه همسالان، همفکران، همکاران و دوستان در رشد شخصیت افراد کمتر از تاثیر خانواده نیست چرا که فرد پس از خانواده، منحصرا زیرنفوذ گروه قرار میگیرد. بدین روی، اگر فردی با گروهی از معتادان رابطه برقرار کند و با آنان دوست شود، به تدریج تحتتاثیر رفتار آنان قرار میگیرد و معتاد میشود چون از سویی، ملاک پذیرش و قبول فرد توسط یک گروه و جمع، پذیرفتن فرهنگ آنهاست و از سوی دیگر، معتادان هم علاقهمندند که مواد مخدر را به طور دستهجمعی استعمال کنند که هم در موقع استعمال مصاحبتی داشته باشند و هم از شدت فشار سرزنش اجتماعی بر خود بکاهند. از این رو، معتادان علاقهمندند که دوستان و همسالان خود را به جرگه اعتیادشان بکشانند. در این صورت، اگر نوجوانی از تعلیم و تربیت مقدماتی و صحیح خانوادگی محروم باشد و خانوادهاش او را از مضرات اعتیاد مطلع نکرده باشند و در محیط اعتیاد زندگی کند و با دوستان معتاد نیز سر و کار داشته باشد، احتمال اینکه معتاد شود زیاد است. همین فرآیند تاثیر گروه بر فرد در سایر افراد بزهکاری به غیر از اعتیاد نیز صادق است. محیط نیز از جمله عوامل تاثیرگذار در پیدایش رفتارهای شایسته و یا ناشایست است. اگر در منزل و خانه، کوچه، خیابان و مدرسه، زمینه و شرایط مساعدی برای بزهکاری وجود داشته باشد، فردی را که آمادگی انحراف در او وجود دارد، به سوی جرم و ارتکاب رفتار بزهکارانه سوق میدهد.
مشکلات نوجوانی:
بعد از شناخت همه جانبه دوره نوجوانی، ضروری است که با مشکلات نوجوانی و راهکارهای عملی در تربیت نوجوان نیز آشنا شویم.
۱) کشمکش بین استقلال و وابستگی:
با توجه به اینکه این دوره حد فاصل دوران کودکی و بزرگسالی است از دست دادن حمایتهای بیقید و شرط والدین برای کسب احساس استقلال از یک طرف و لذت مورد حمایت و پشتیبان آنها بودن و همانطور کودک ماندن و بدون زحمت و دردسر همیشه مورد محبت قرار گرفتن از طرف دیگر در نوجوان کشمکش درونی ایجاد میکند و جنگ روانی عمیقی در ذهن او به وجود میآورد.
بعضا خانواده و مدرسه و جامعه نیز از او توقعات متناقض دارند. گاهی او را به چشم یک کودک نگاه کرده و برخوردی تحقیرآمیز دارند و گاهی هم توقعات از او بیش از حد توان اوست و به چشم بزرگسالان به او مینگرند که این خود به کشمکشهای درونی نوجوان دامن زده و او را با مشکل روبرو میسازد.
۲) طغیان علیه مراجع قدرت:
نوجوان برای کسب استقلال علیه همه مراجع قدرت از جمله والدین و کادر مدرسه طغیان میکند. گاهی اوقات رفتارهایی علیه آنها از خود نشان میدهد،درگیریهایی ایجاد مینماید و به اعمالی دست میزند که روابط او را با آنها و سایر مراجع قدرت به شدت تیره میکند. مثلا بگومگو میکند، بحث و مجادله طولانی انجام میدهد. بر خلاف خواسته والدین دیر به خانه میآید، از انجام تکالیف درسی خودداری میکند، سیگار میکشد و حتی ممکن است دست به اعمال بزهکارانه بزند.
این مورد در خانوادههای با محدودیت زیاد و یا مدارسی که مقررات سخت و خشک را بدون نظرخواهی و مشورت با نوجوان اجرا میکنند از شدت بالاتری برخوردار است.
3) هویت فردی:
یکی دیگر از مشکلات مهمی که نوجوان با آن روبرو میشود مسئله تشکیل “هویت فردی” اوست. بدان معنی که سوالهای متعددی درباره مفهوم زندگی، نقش او در زندگی، مفهوم مرگ و زندگی پس از مرگ و به طور کلی سوالهایی نظیر من کیستم؟ و به کجا میروم؟ ذهن او را به خود مشغول مینماید که باید به آنها پاسخ دهد. احساس هویت شخصی در نوجوانان کم کم براساس همانندسازیهای مختلف گذشته آنها تکوین مییابد. با ورود به دوره نوجوانی، ارزشهای گروه همسالان و همچنین ارزیابیهای معلمان و سایر بزرگسالان نیز مطرح است و هر اندازه ارزشهایی که از طرف دوستان و همسالان ابراز میشود با ارزشهای والدین و معلمان همخوانی بیشتری داشته باشد به همان نسبت کار هویت یابی نوجوان آسانتر پیش میرود.
4)چگونگی ارضای نیازهای جدید (جنسی:)
رشد و نموغدد داخلی و ترشحات هورمونهای جنسی به نوجوان امکان برقراری روابط جنسی را میدهد وانگیزه و کشش جنسی نسبت به غیرهمجنس در او ایجاد میگردد و از طرفی نخستین برخورد نوجوان با جنس مخالف اغلب با ترس و پریشانی خاطر همراه است. جوان تازه بالغ نیاز جدید و مبهم و تمایلات قوی و نامعلومی را احساس میکند که او را از جلدش خارج کرده و به سوی جنس مخالف میکشاند. جهشهای شدید محبت، عقبنشینیهای توضیح ناپذیر و حرکات بدون دلیلی که او را آشفته میسازد. نوجوان میخواهد این همه انرژی را که به وجود آمده و موجب هیجان او شده است در جایی آزمایش نماید اما در عین حال نگران عواقب آن است. او بیداری و رشد تمایلات جنسی رادارد ولی هدف ندارد و چون غریزه جنسی کاملا زیرزمینی است و جهت یابی آن با کورمالی انجام میشود و در فرد محجوب و کم رو نوعی اضطراب و گیجی ایجاد میکند. در جوامعی که آموزش ارضای صحیح غریزه جنسی و راههای کنترل آن برای نوجوان آموزش داده نمیشود این مشکل مضاعف است و در اینجاست که متاسفانه لغزش و سقوط در پرتگاه در کمین است.
۵) عدم کنترل بر رفتار و هیجانانات ناشی از تغییرات جسمی و روانی دوران بلوغ:
به دلیل رشد سریع جسمی و تغییرات مشهود در اندامهای بدن نوجوان در دوران بلوغ بعضی از رفتارهای هیجانی و عدم کنترل او طبیعی است.مثلا جلو آمدن سر نوجوان به دلیل احساس بلندتر شدن گردنش و یا بزرگ شدن بینی و یا عدم کنترل در دستهایش برای جابه جایی خصوصا اشیای ظریف از طرفی عدم آگاهی و آموزش صحیح او در مقابله با این مسائل از طرف دیگر او را از نظر روحی تحت تاثیر قرار داده به طوری که در خود احساس بیکفایتی و حقارت مینماید که همین امر موجبات اضطراب را در وی فراهم میآورد.
۶) ترس از آینده:
با پیدایش نیازهای جدید در نوجوان و کشش به سوی ارضای نیازهای آنی و مقطعی آینده را در ذهن نوجوان مبهم و دور از دسترس تصویر مینماید به طوری که حتی چگونگی تامین اقتصادی و تشکیل خانواده برای خود در آینده و ازدواج و تحصیلات عالی را قلههایی دور از دسترس میپندارد که دستیابی به آنها بسیار دشوار و در بسیاری از موارد از محالات است که البته نقایص تربیتی و آموزشی در درون خانواده، مدرسه و جامعه و محرومیتهای شدید مالی خانواده به شدت و عمق این مشکل نیز میافزاید.
۷) دغدغه اقتصادی:
یکی از مهمترین مشکلات نوجوانی این است که فرد قبل از اینکه به بلوغ اقتصادی برسد به بلوغ جنسی رسیده است و از طرفی چون به دنبال استقلال و کسب هویت جدید برای خود نیز میباشد همیشه به فکر دستیابی زودتر به منافع اقتصادی است و در این ارتباط میبینیم نوجوانانی را که مدرسه و تحصیل را رها کرده و به دنبال شغل و کسب درآمد میباشند و این خصوصا در جوامعی که ارزشهای انسانی و معنوی جای خود را به ارزشهای مادی داده و شخصیت افراد برحسب درآمد و پول آنها مورد ارزیابی قرار میگیرد بسیار مشهودتر است و در این ارتباط اوضاع و احوال اقتصادی، اجتماعی و بیثباتی جامعه، جنگ بیکاری کمبود امکانات و فقر مالی خانواده از عوامل تشدید کننده مشکل محسوب میشوند.
۸) تعارض بین خواستههای والدین و گروه همسالان:
چون در این دوران نوجوان بیشتر تحت تاثیر گروه همسالان میباشد و والدین را مرتبط به نسل گذشته میداند که نیازها و خواستههای عصر حاضر او را درک نمیکنند لذا نوجوان خود رادر این میان کاملا گیج احساس میکند چون حاضر نیست که محبت والدین را هم از دست بدهد. در چنین مواقعی نوجوانان بعضا همانند هنرپیشهها نقش بازی میکنند تا از مقبولیت والدین و گروه همسالان هر دو برخودار شوند.
۹) ترس و اضطراب:
ناتوانی در سازگاری با موقعیتهای جدید موجب تشدید ترس و اضطراب در نوجوان میشود مانند ترس از عدم موفقیت در امتحان یا مورد سرزنش قرارگرفتن در خانه و مدرسه، ترس از پذیرش مسئولیت و ارتباط با جنس مخالف یا مورد پذیرش دوستان واقع نشدن.
۱۰) به هم ریختگی ارتباط با دیگران:
فشارهای روانی عاطفی و اجتماعی در این دوران موجب میشود که نوجوان با خودش، با خانوادهاش، با دوستانش و به طور کلی با همه رابطهاش به هم میخورد و احساس کوچک شمردن خود و حقارت دارد و حالت عصبی در او افزایش مییابد.
تغذیه در دوران نو جوانی و بلوغ:
تغذیه در دوران نوجوانی و بلوغ اهمیت زیادی دارد . زیرا نوجوانان و جوانان به دلیل سوخت و ساز بالای بدن و فعالیت زیاد به انرژی بیشتری نیاز دارند .
البته لازم به ذکر است که پرخوری زیاد در این دوران سبب چاقی بیش از حد نوجوان خواهد شد .
تا جایی که ، گاهی نوجوان برای حفظ تناسب اندام ناچار به رژیم گرفتن می شود .
بنابراین در صورتی که تغذیه مناسب باشد و تمام مواد لازم به بدن برسد ، هم انرژی مورد نیاز نوجوان به حد کافی تأمین خواهد شد و هم نیازی به رژیم خاص غذایی وجود نخواهد داشت .
صبحانه وعده غذایی مهمی برای نوجوانان است . زیرا صبحانه ناکافی یا کم کالری گاهی می تواند زمینه ساز کمبودهای تغذیه ای شود .
توصیه می شود که در برنامه غذایی نوجوانان سه گروه اصلی مواد غذایی شامل : چربی ها ، مواد قندی و نشاسته ای و پروتئین ها حتماً وجود داشته باشد .
البته مصرف زیاد قندهای ساده مثل نوشابه های گازدار ، شکلات ، آب نبات و سایر موادی که فقط انرژی زا هستند و ارزش غذایی ندارند باید محدود شوند و به جای آنها از مواد نشاسته ای مانند برنج ، نان و سیب زمینی استفاده شود .
یکی از مواد مورد نیاز بدن ، پروتئین ( حیوانی و گیاهی ) است . نیاز به این ماده در دوران بلوغ به دلیل سریعتر شدن رشد و افزایش حجم عضلات بیشتر می شود . پروتئین های حیوانی در تخم مرغ ،گوشت ، پنیر و شیر و پروتئین های گیاهی در غلات و حبوبات وجود دارد . مصرف روزانه ۴۵ تا ۷۲ گرم پروتئین توصیه می شود .
انواع ویتامین ها و املاح مورد نیاز بدن که در دوران بلوغ به دلیل تسریع در رشد ، نیاز بدن به آنها افزایش می یابد ، با مصرف سبزی ها و میوه ها ، انواع گوشت، حبوبات ، لبنیات و غلات( نان و برنج و ... ) تأمین می شوند .
● ویتامین آ :
ویتامین آ برای رشد و نمو بدن ، سلامت پوست و حفظ قدرت بینایی ضروری است . این ویتامین در جگر ، قلوه ، زرده تخم مرغ ، شیر و انواع سبزی های دارای برگ سبز مثل اسفناج و سبزی های زرد و نارنجی مثل هویج و برگهای سبز تر ( خارجی ) کاهو یافت می شود .
● ویتامین ب :
ویتامینهای B۱, B۲, B۶, B۱۲ در جگر ، دل ، قلوه ، زرده تخم مرغ ، شیر ، ماهی و مرغ و انواع گوشتها وجود دارند . این ویتامینها نقش مهمی در زندگی انسان دارند .
● ویتامین د :
ویتامین د برای رشد و نمو استخوانها لازم است . این ویتامین در روغن ماهی ، جگر ، زرده تخم مرغ ، پنیر و ماست به مقدار زیاد وجود دارد . در ضمن تابش مستقیم آفتاب بر روی پوست سبب تولید مقدار زیادی ویتامین د در بدن می شود .
● ویتامین ث :
ویتامین ث مقاومت بدن را در برابر بیماری بالا می برد . در بهبودی زخم و سلامت لثه نقش دارد . به علاوه باعث می شود بدن آهن بیشتری جذب کند.این ویتامین در غذاهایی از قبیل جگر ، زرده تخم مرغ ، شیر ، ماهی ، مرغ ، گوشت قرمز ،غلات مخصوص و غلات سبوس دار،غلاتی که پوسته آن گرفته نشده باشد ، یافت می شود . علاوه بر پروتئین ویتامین هایی که ذکر شد بدن به تعدادی از عناصر نیاز دارد که هر کدام از آنها وظیفه خاصی به عهده دارند .
● روی :
یکی از این عنصر ها « روی » است . نیاز بدن به « روی » در دوران بلوغ افزایش پیدا می کند . این ماده در ساختن پروتئین دخالت دارد . « روی » در غذاهایی مثل جگر ، شیر ، غذاهای دریایی ( مثل ماهی ) ، حبوبات و گندم وجود دارد .
● ید :
ید یکی از مواد مورد نیاز بدن است . ید برای رشد و نمو طبیعی بدن ، سوخت و ساز مواد غذایی و تولید انرژی بسیار لازم است . سلولهای عصبی و مغز نیز نیاز زیادی به آن دارند . این ماده در غذاهای دریایی ،لبنیات و تخم مرغ وجود دارد . در غلات ، حبوبات ، میوه ها و سبزیها ،ید به میزان کم یافت می شود . البته مقدار آن به مقدار ید خاک بستگی دارد . یکی از مشکلات و بیماریهایی که در اثر کمبود ید به وجود می آید « گواتر » نام دارد . به دلیل کمبود ید در آب و خاک کشور ما ، در حال حاضر اکثر نمکهایی که تولید می شود یددار هستند . بنابراین خانواده ها باید حتماً از نمک یددار استفاده کنند .
● کلسیم :
به دلیل تسریع در رشد استخوانها ، نیاز به کلسیم در سن بلوغ بیشتر است . بنابراین نوجوانان باید از منابع غذایی حاوی کلسیم مثل شیر ، ماست و کشک به میزان فراوان استفاده کنند .
● آهن :
یکی از شایعترین انواع کم خونی ، کم خونی از نوع فقر آهن است . یعنی اگر آهن به اندازه کافی به بدن نرسد فرد دچار کم خونی می شود . زیرا وجود آهن برای خون سازی لازم است . البته نیاز بدن به آهن در دوران بلوغ بیشتر می شود . اما دختران به دلیل قاعدگی ماهانه ، مقداری از آهن بدنشان را از طریق خونریزی از دست می دهند . به همین دلیل خوردن غذاهای حاوی آهن بخصوص برای دختران توصیه می شود .
این ماده در غذاهایی از قبیل گوشت ، جگر ، ماهی و زرده تخم مرغ وجود دارد .
خوردن چای طی ۱ تا ۲ ساعت قبل و بعد از غذا از جذب آهن جلوگیری می کند . ولی استفاده از مواد دارای ویتامین ث یا میوه های ترش ، مثل مرکبات ، به جذب آهن کمک می کند .